Kỷ niệm 72 năm ngày thương binh liệt sỹ (27/7/1947 - 27/7/2019) - Đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh! - Toàn Đảng bộ, toàn dân, toàn quân Quy Nhơn quyết tâm thực hiện thắng lợi nhiệm vụ kinh tế - xã hội năm 2019!

HỘI ĐÁNH BÀI CHÒI DÂN GIAN TRONG LÒNG THÀNH PHỐ

Hội đánh Bài chòi là một sinh hoạt văn hóa dân gian rất xa xưa, ra đời tại Bình Định rồi lan tỏa khắp các tỉnh miền Trung. Bởi tính hấp dẫn của nó đối với người dân ở nông thôn, nên mới có câu ca dao: “Rủ nhau đi đánh Bài chòi/ Để con nó khóc mà lòi rốn ra…”. Loại hình văn hóa dân gian đặc trưng này đã bị thất truyền từ lâu, được phục dựng trở lại trong vài năm gần đây. Thành phố Quy Nhơn tự hào là địa phương đi đầu trong việc khôi phục và làm cho giá trị của Bài chòi Dân gian ngày càng được phát huy. 

  

(“Đêm hội Bài chòi cổ - ảnh HOÀNG VÂN)

Hội đánh Bài chòi Dân gian được Trung tâm Văn hóa - Thông tin - Thể thao thành phố Quy Nhơn phục dựng từ năm 2012 và duy trì đều đặn hơn 8 năm qua. Dịp Tết cổ truyền Kỷ Hợi - 2019, không gian Bài chòi thành phố Quy Nhơn lại rộn ràng tiếng trống, tiếng mõ, nhị, kèn giao hòa cùng lời hô, câu hát. Thú chơi Bài chòi ngày xuân được Trung tâm Văn hóa - Thông tin - Thể thao thành phố tổ chức từ 28 tháng Chạp cho đến Rằm tháng Giêng; sau đó được duy trì định kỳ vào thứ bảy và chủ nhật hàng tuần để phục vụ nhân dân và du khách.

Không gian Bài chòi gồm có 9 chòi bằng tranh tre lá, xếp quanh hình chữ nhật, được lắp dựng theo kiểu nhà sàn, trang trí đẹp, mỗi chòi đủ cho 3-4 người ngồi chơi. 8 chòi nằm dọc theo hai cạnh dài, mỗi bên 4 chòi đối diện nhau, trên chòi có một cái mõ và một ống đựng thẻ để người chơi đặt con bài và cờ thưởng. Chòi ở giữa cạnh ngắn lớn hơn một chút gọi là chòi trung ương, dùng trống thay mõ; trước kia dành riêng cho các vị có chức tước hay có uy tín trong làng muốn chơi, còn nay mọi người đều có thể ngồi chơi. Đối diện chòi trung ương là bàn hội đồng, dành cho ban tổ chức, có bày biện cờ, rượu, tiền thưởng...; bên phải đặt một cái trống chầu, để ban tổ chức điều khiển cuộc chơi; bên trái là khu vực dành cho dàn nhạc ngồi hòa âm, gồm có nhị, hồ, kèn, trống chiến... Chính giữa hội chơi có đặt ống đựng bài, là một khúc tre lớn, rỗng ruột, cắm lỏng trên một cái cột cố định để ống bài có thể lúc lắc được; trong ống đựng 27 thẻ bài được làm bằng tre giống hệt nhau, ứng với tên gọi: Ông Ầm, Tứ Cẳng, Bạch Huê, Chín Gối, Sáu Ghe, Năm Dụm, Nhì Nghèo, Ba Gà, Tám Dừng, Ngũ Trợt, Tam Quăng, Bánh Hai, Thất Vung, Bát Bồng, Lục Chạng, Tám Miếng, Nhứt Trò, Bảy Thưa, Bảy Liễu..v.v..

 

(Bộ thẻ CÁI Bài chòi)

 

Nhân vật trung tâm của Hội đánh Bài chòi dân gian là Hiệu, với trang phục áo đỏ, chít khăn vàng, có vốn nghề, có hơi khỏe, giọng tốt, có khả năng hát liên tục trong một vài giờ đồng hồ, đặc biệt là khả năng ứng đối linh hoạt. Các anh Hiệu, chị Hiệu sẽ rút chiếc thẻ có hình tượng mang tên con bài trong ống đựng bài, sau đó tay giơ cao con bài, miệng hát những câu Thai, câu nào trùng với con bài người chơi ngồi ở trên chòi thì người đó gõ ba tiếng mõ báo hiệu mình đã trúng và Hiệu sẽ mang con bài trên tay mình đến trao cho người trúng. Cứ thế, Hiệu lại rút con bài khác và hát liên tục. Người nào trúng được 3 con thì gọi là “Tới” và đánh một hồi mõ, Hiệu sẽ làm thủ tục dâng thưởng. Lễ dâng thưởng được tiến hành một cách hào hứng, vui vẻ, gồm một cây cờ, một chén rượu và tiền thưởng cùng với câu hát nam chúc tụng thật hay, thật xúc động, tạo nên tính hấp dẫn liên tục, khiến người chơi cũng như người xem luôn háo hức, hy vọng.

 

(“Lung linh đêm hội - ảnh HOÀNG VÂN)

 

Nét độc đáo và thú vị của loại hình diễn xướng dân gian này là 27 con bài đều là 27 câu hô, mà danh từ cuối hoặc gần cuối của mỗi câu hát chính là tên con bài. Chẳng hạn: “Thò tay rút thẻ trúng gả Ông Ầm/ Hay đi sập hầm là anh Tứ Cẳng/ Một dề trăng trắng là chị Bạch Huê/ Ăn cận nằm kề là anh Chín Gối…”. Câu Thai là những câu ca dao, tục ngữ ứng với tên con bài trên tấm thẻ, được Hiệu hát theo điệu thức Xuân Nữ hoặc Xàng Xê. Ví dụ: “Đi đâu mang sách đi hoài/ Cử nhân không đỗ tú tài cũng không”, hô là Nhứt Trò; “Trồng trầu thì phải khai nương/ Làm trai hai vợ phải thương cho đồng/ Một chàng hai thiếp khó phân/ Anh về lượng lại cầm cân cho bằng”, hô là Ba Bụng...

Những năm qua, thành phố Quy Nhơn đã sưu tầm, bảo tồn, phục dựng, phát huy loại hình Bài chòi thông qua việc mở nhiều lớp tập huấn hướng dẫn hô, hát Bài chòi cổ và tổ chức “Hội đánh Bài chòi dân gian”. Thành phố cũng đã 8 lần tổ chức Hội thi “Hô - Hát Bài chòi Dân gian”, nhờ đó mỗi phường/xã trên địa bàn đều có một đội ngũ các Hiệu có thể đảm nhận vai trò một hội chơi, từ trình Hiệu, trình thẻ, kiểm thẻ, hô mời, rút thẻ hô Thai, hát kết dâng thưởng; một số địa phương có lực lượng Hiệu hùng hậu như xã đảo Nhơn Châu, Nhơn Hải, phường Quang Trung…

Bản chất Bài chòi là trò chơi bài của dân gian xen với ca diễn do tài của Hiệu ứng chế, đồng thời có sự cộng tác, đối thoại một cách tự nhiên giữa người hô và người tham gia cuộc chơi. Đến với Hội đánh Bài chòi, ngoài việc thử vận hên xui, người ta còn tìm đến để mua vui qua giọng hô, tài ứng đối và lối diễn trò của Hiệu. Có thể thấy, đánh Bài chòi là một thú tiêu khiển, một hình thức vui chơi nhẹ nhàng, tao nhã, ít tốn kém. Một hội chơi dân gian đã trở thành tập tục và được duy trì quanh năm, mang tính chất khuyến khích sáng tác và duy trì thi ca bình dân. “Nghệ thuật Bài chòi Trung bộ của Việt Nam” chính thức được Ủy ban Liên Chính phủ Công ước UNESCO 2003 ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại./.

 

                                                         Châu Hồng Tâm

                                   Trung tâm Văn hóa – Thông tin – Thể thao

                                                     Thành phố Quy Nhơn

 

MỘT SỐ HÌNH ẢNH HOẠT ĐỘNG

HỘI ĐÁNH BÀI CHÒI DÂN GIAN XUÂN KỶ HỢI – 2019

 

 

 

 

 

 

 

Lên đầu trang